Evcil kedilerin sırrı çözülüyor mu?

Bilim insanları, insan yerleşimlerinin yakınında bulunan ve on bin yılı aşkın geçmişe uzanan iyi korunmuş kedi kalıntılarından DNA örnekleri inceledi. En eski örneklerin, bugün yanımızda yaşayan evcil kedilerle yakın akraba olmadığı anlaşıldı. Evcil kedilere giden asıl soyun Avrupa’ya ancak yaklaşık iki bin yıl önce ulaştığı düşünülüyor. Bu da, kedilerin evcilleştirilmesine dair yerleşik teorilerden birini ciddi şekilde sarsıyor.

ESKİ TEORİLER SARSILIYOR

Evcil kedi (Felis catus), bugün hâlâ yaşayan Afrika yaban kedisinden (Felis lybica) geliyor. Köpeklerde gördüğümüz büyük fiziksel ve davranışsal değişimin aksine, kediler atalarına hâlâ oldukça benziyor. Bunun bir nedeni, köpeklerin muhtemelen yirmi bin yıl kadar önce evcilleştirilmesi ve insanlar tarafından bilinçli olarak farklı amaçlarla yetiştirilmesi. Kedilerde ise ilişki daha çok “karşılıklı çıkar” üzerinden gelişti: İnsan yerleşimleri yakınındaki kemirgenleri avlayan kediler, insanların yanına kendiliğinden yaklaşarak zamanla bize alıştı.

Kediler, yaban atalarından çok fazla farklılaşmadığı için, evcilleşmenin tam olarak ne zaman başladığını saptamak zor oldu. Bu da iki ana teorinin ortaya çıkmasına yol açtı. İlk görüşe göre süreç, Doğu Akdeniz kıyılarındaki Levant bölgesinde, yaklaşık on bin yıl önce başlıyor. Kıbrıs’ta, bir insanla birlikte gömülmüş gibi görünen kedi kemikleri bu tezi destekliyordu. İkinci teori ise asıl dönüm noktasının dört bin yıl önce, kedilerin açıkça kutsallaştırıldığı antik Mısır’da yaşandığını savunuyordu.

Yeni genetik bulgular ise Levant ve Anadolu’dan gelen “Neolitik çiftçi kedisi” hikâyesini zayıflatıyor. Araştırmacılar, Avrupa’daki en eski “evcil kedi atası” örneklerinin yalnızca yaklaşık iki bin yıl öncesine, yani çok daha geç bir döneme ait olduğunu gösteriyor. Daha eski Avrupa ve Anadolu örnekleri ise evcil değil, Avrupa yaban kedisi (Felis silvestris) ile ilişkili görünüyor.

DNA İLE ZAMAN YOLCULUĞU

Bilim insanları, bu tartışmayı netleştirmek için antik DNA’yı kullandı. Kuzey Afrika, Avrupa ve Anadolu’dan toplanan yetmiş antik kedinin genomları, yeni nesil dizileme yöntemleriyle yeniden inşa edildi. Bu örneklerin tarihi, milattan önce dokuzuncu yüzyıldan on dokuzuncu yüzyıla kadar uzanıyor. Buna modern evcil kediler ve yaban kedilerinin genetik verileri de eklenerek güncellenmiş bir soy ağacı çıkarıldı.

Sonuçlar dikkat çekici: Bugünkü evcil kediler, Levant’taki yaban kedilerinden çok, Kuzey Afrika’daki yaban kedilerine daha yakın akraba. Ayrıca Avrupa’da bulunan en eski “evcil kedi atası” örnekleri yalnızca yaklaşık iki bin yıl öncesine dayanıyor. Daha eski Avrupa ve Anadolu kedileri, farklı yaban kedi soylarına işaret ediyor. Yani insanlar tarih boyunca yaban kedileriyle defalarca yan yana yaşamış, hatta onları evcilleştirmeye çalışmış olabilir; ama bu girişimler, bizim bugün tanıdığımız evcil kedilere dönüşen asıl sürecin parçası değil.

Araştırmacılar, “Neolitik dönemde Anadolu’dan gelen çiftçilerin, altı bin yıl kadar önce evcil kedileri Avrupa’ya taşıdığı” yönündeki yaygın bakışı sorguluyor. Yeni tabloya göre evcil kedilerin Avrupa sahnesine çıkışı, bu tarihten birkaç bin yıl sonra gerçekleşmiş görünüyor.

SARDİNYA KEDİLERİNİN SIRRI

Çalışma, İtalya açıklarındaki Sardinya adasında yaşayan kedilerle ilgili kafa karışıklığını da aydınlatıyor. Antik ve modern Sardinya kedilerinin, evcil kedilerden değil, Kuzey Afrika yaban kedilerinden türediği anlaşıldı. Bu da adaya yaklaşık iki bin iki yüz yıl kadar önce, evcil kedilerden bağımsız, ayrı bir yaban kedi popülasyonunun insanlar tarafından götürüldüğünü düşündürüyor. Yani Sardinya’daki kediler, sanıldığı gibi “vahşileşmiş evcil kediler” değil; baştan beri farklı bir soydan geliyor olabilir.

Tüm bu sonuçlara rağmen, kedilerin evcilleştirilme hikâyesi tamamen çözülmüş değil. Arkeolojik bulgular, Avrupa’ya gelişin iki bin değil, belki üç bin yıl kadar önce başlamış olabileceğine işaret ediyor. Ayrıca, antik Mısır’dan kalma kedi mumyelerinden sağlam DNA çıkarmak çok zor; bu yüzden o dönemin genetik tablosu hâlâ büyük bir boşluk.

Bilim insanları, asıl kritik sorunun hâlâ yanıtsız olduğunu söylüyor: Evcil kedi, Kuzey Afrika yaban kedisinden tam olarak ne zaman evrildi? Bunun için, iki bin yıldan daha eski Kuzey Afrika, Orta Doğu ve Türkiye kökenli kedilere ait antik DNA örneklerine ihtiyaç var. Araştırma ekibinin yürüttüğü “Project Felix” adlı çalışma da tam olarak bu sorunun peşinde. Sıradaki hedefleri, Afrika’daki arkeolojik alanlardan ve özellikle firavun dönemine ait Mısır kedi mumyelerinden daha fazla örnek toplamak.