“Beş duyu” efsanesi yıkılıyor

Bilim insanları artık duyuların ayrı ayrı paketler gibi işlemediğini vurguluyor. Görme, işitme, koku, tat ve dokunma; çoğu zaman birbirini etkileyerek algımızı şekillendiriyor. Hatta bazı kokular, dokunduğumuz şeyi farklı hissetmemize bile yol açabiliyor. Örneğin şampuandaki belirli bir koku, saçın daha “ipeksi” algılanmasına katkı verebiliyor. Benzer şekilde, düşük yağlı yoğurtta kullanılan bazı aromalar, ürünü daha yoğun ve “kıvamlı” hissettirebiliyor: İçerik değişmiyor ama beynin yorumu değişiyor.

BEŞ DUYU YETMİYOR

Oxford’daki Crossmodal Laboratory’den Prof. Charles Spence ile çalışan araştırmacılar, nörobilimcilerin “duyu sayısı” konusunda çok daha geniş bir tablo çizdiğini aktarıyor. Buna göre insanın duyuları beşle sınırlı değil; farklı sınıflandırmalara göre 22 ile 33 arasında “duyu”dan söz edenler var.

Bunların içinde en tanıdık olanlardan biri “propriyosepsiyon”: Gözümüz kapalıyken bile kolumuzun, bacağımızın nerede olduğunu bilmemizi sağlayan sistem. Denge duyusu ise sadece gözle değil; iç kulaktaki vestibüler sistem ve vücudun konum bilgisinin birlikte çalışmasıyla oluşuyor. Bir diğeri “interosepsiyon”: Açlık, kalp atışının hızlanması ya da içsel bir huzursuzluk gibi bedenin içinden gelen sinyalleri algılama yetisi. Beynin “bu hareketi ben mi yapıyorum?” hissi (ajanlık duygusu) ve “bu kol gerçekten benim mi?” hissi (sahiplik duygusu) da ayrı ayrı incelenen alanlar arasında.

DUYULAR BİRLİKTE ÇALIŞIYOR

Tat konusu bu işin en çarpıcı örneklerinden biri. Dilimiz tuzlu, tatlı, ekşi, acı ve umamiyi algılayabiliyor; ama çilek, mango ya da ahududu gibi lezzetler “dildeki özel reseptörlerle” çözülmüyor. O tatların büyük bölümünü aslında koku taşıyor: Çiğnerken açığa çıkan aromatik bileşikler, boğazın arkasından burun boşluğuna yükseliyor ve beyin bunu “tat” diye birleştiriyor. Dokunma da devreye giriyor; yumurtanın akışkan mı sert mi olacağına dair tercihimiz, ya da çikolatanın o “kadifemsi” hissi, lezzetin ayrılmaz parçası haline geliyor.

Hatta gördüğümüz şey bile yalnızca gözle sınırlı değil. Uçak pistteyken kabinin içine baktığınızda gördüğünüzle, kalkış sırasında baktığınızda gördüğünüz aynı değilmiş gibi gelebiliyor. Optik açıdan değişen bir şey yokken, iç kulak “geriye yatıyorsun” sinyalini verdiği için gözünüzün yorumu da değişebiliyor.

Bu tür etkileşimler yalnızca laboratuvarda değil, gündelik hayatta da test edilebiliyor. Araştırmacılar, yürürken ayak sesinin değiştirilmesinin kişiye kendini daha hafif ya da daha ağır hissettirebildiğini; müzede portredeki model “sana konuşuyormuş gibi” kurgulanan sesli rehberlerin, ziyaretçilerin tabloda daha fazla görsel ayrıntı hatırlamasına yardımcı olabildiğini anlatıyor. Uçak gürültüsünün tat algısını körelttiği, bu yüzden umami yönü güçlü domates suyunun uçakta daha “lezzetli” gelmesinin tesadüf olmadığı da aynı hikâyenin parçası.